معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - چگونه درست تصميم بگيريم؟ - عسکری بهنام
چگونه درست تصميم بگيريم؟
عسکری بهنام
بهنام عسگري
کارشناس ارشد روانشناسي باليني
مقدمه
تصميمگيري، بخش مهمي از زندگي انسانها را تشکيل ميدهد. همهي ما هر روزه تصميمهايي ميگيريم که بعضي از آنها ساده و کماهميت بوده و ممکن است تأثير زيادي روي زندگي ما نداشته باشند (مثل لباس پوشيدن يا غذا خوردن) و برخي نيز مانند انتخاب شغل، رشتهي تحصيلي يا همسر، بسيار مهم بوده و ميتوانند تأثيرات فراواني داشته باشند.
فرايند تصميمگيري در مقاطعي از زندگي بسيار تعيينکننده و سرنوشتساز ميشود؛ بهطوري که فرد با انتخاب صحيح ميتواند موفقيت بزرگي را براي خود به ارمغان آورد، و يا برعکس، با يک انتخاب نادرست، باعث بهوجود آمدن شرايط نامطلوبي براي خود و اطرافيانش گردد. از اين روست که روانشناسان معتقدند تصميمگيري، شاخص بسيار مهمي براي شناخت رشد عقلي، عاطفي، اجتماعي و رواني افراد به حساب ميآيد. تصميمگيري درست و سنجيده موجب شادي و احساس موفقيت در فرد شده و سازگاري و اعتماد به نفس او را افزايش ميدهد. رشد توانايي تصميمگيري به افراد، آزادي بيشتري بخشيده و موجب کنترل بهتر آنان بر زندگيشان ميگردد؛ لذا جا دارد به تصميمگيري بهعنوان يک مهارت نگاه کنيم و در پي فراگيري و کسب آن برآييم.
تصميمگيري چيست؟
واژهي تصميمگيري در لغت به معني اراده کردن، قصد نمودن و در اصطلاح، قضاوت و انتخاب بين دو يا چند راه حل است. از نظر روانشناسان تصميمگيري عبارت است از: فرآيند ارزشيابي گزينهها و راههاي موجود، و همچنين بررسي و پيشبيني عواقب آن براي رسيدن به هدف. اين فرايند شامل استفاده از امکانات و ظرفيتهاي بالقوه، براي رسيدن به آنچه که ميخواهيد، است. گرچه بسياري از تصميمها بر حسب عادت گرفته ميشوند و عملاً فرد با مشکل انتخاب از ميان گزينههاي متعدد روبهرو نيست، در هر حال، هر موقعيتي که شامل سنجش دو يا چند گزينه براي عمل و انتخاب يکي از آنها باشد، نوعي تصميمگيري به حساب ميآيد.
مراحل تصميمگيري:
اگر قرار است تصميمگيري به درستي و ماهرانه انجام شود، بهتر است با استفاده از روشي مفيد، مؤثر و علمي به اين کار مبادرت ورزيد. مراحل فرايند تصميمگيري که مورد توافق بيشتر نظريهپردازان است به ترتيب عبارت است از:
١. تعيين چالش موجود: در اين مرحله چالش يا تصميمي را که با آن مواجه هستيم مشخص کرده و به تعريف مسئله يا مشکل مورد نظر ميپردازيم. در اين مرحله ميتوان روي يک برگ کاغذ و در چند خط مشکل موجود را يادداشت کرده و به بررسي آن پرداخت. وقتي مشکل به قدري پيچيده و بزرگ باشد که به راحتي نتوان آن را بهصورت عيني تعريف کرد، بايد آن را به چند مشکل کوچکتر تجزيه نمود و براي هر يک چارهاي انديشيد. البته در اين مواقع بايد مشکلات فرعي را بر اساس اهميت، اولويتبندي کرده و مورد رسيدگي قرار داد. به خاطر داشته باشيد که براي تعريف دقيق مشکل، ميتوانيد از اطرافيان و افراد آگاه در آن زمينه کمک و مشورت بگيريد. در کاغذي که مراحل مختلف تصميمگيري را با استفاده از آن انجام ميدهيد، ميتوانيد به شکل زير مرحلهي اول را يادداشت کنيد:
چالش يا تصميمي که با آن روبهرو هستم:
............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
٢. جستوجوي گزينهها:در اين مرحله بايد به دنبال راهحلها و گزينههاي موجود براي عمل باشيد. سعي کنيد تنها به موارد آشنا و مأنوس بسنده نکرده و انتخابهاي متنوع و فراواني را مدنظر قرار دهيد. خوب است در اين مرحله، از تکنيک «بارش ذهني» استفاده کنيد؛ يعني با آزاد گذاشتن فکر، همهي گزينههاي احتمالي را بدون سانسور و بدون اينکه به درست و غلط آن فکر کنيد، روي کاغذ بياوريد. اگر در حال گرفتن تصميم بسيار مهمي هستيد که ممکن است مسير زندگيتان را تعيين کند، از اين مرحله به آساني نگذريد و همهي امکانات را در نظر بگيريد. هيچ گزينهاي را به اين دليل که از امکانپذير بودن آن مطمئن نيستيد، کنار نگذاريد و همچنين از گزينههايي که به نظرتان بياهميت هستند، نيز غافل نشويد؛ چرا که ممکن است همان گزينهها بهترين راه حل باشند. اين مرحله را در کاغذ خود به شکل زير يادداشت کنيد:
انتخابهاي من:
انتخاب ١:
............................................................................................
انتخاب٢:
............................................................................................
انتخاب ٣:
............................................................................................
٣. انتخاب بهترين گزينه براي عمل:يکي از عناصر کليدي فرايند تصميمگيري آن است که از قبل بينديشيد که «اگر اين کار را انجام دهم، چه چيزهايي ممکن است اتفاق بيفتد؟»؛ به عبارت ديگر، پيامدهاي مثبت و منفي هر يک از گزينههايي را که در مرحلهي قبل يادداشت کردهايد بررسي کنيد. جمعآوري اطلاعات ميتواند شما را در اين پيشبيني ياري کند. اگر مطمئن نيستيد که پيامد يک انتخاب، مثبت يا منفي است، اين سؤالها را از خود بپرسيد:
* آيا برخلاف تعليمات مذهبي مورد اعتقاد من است؟
* آيا برخلاف قوانين خانه، مدرسه يا جامعهاي است که در آن زندگي ميکنم؟
* آيا به سلامتي من و ديگران صدمه ميزند؟
* آيا براي من يا ديگران مشکل يا دردسر بهوجود ميآورد؟
* آيا باعث نگراني و ناراحتي خانوادهام ميشود؟
* آيا اگر کسي اين کار را با من انجام دهد، ناراحت ميشوم؟
* آيا به حل مشکل خواهد انجاميد و اهداف مرا محقق خواهد ساخت؟
پيامدهاي تصميمگيري، هميشه بهطور کامل و ١٠٠% مثبت و مطابق ميل فرد تصميمگيرنده نيست. همواره بايد در کنار پيامدهاي خوب، برخي پيامدهاي بد را نيز پذيرفت. اما يک تصميمگيري موفق، به معناي انتخاب راه حلي است که پيامدهاي خوب آن به برخي پيامدهاي بد توأم با آن، بيرزد.
تفکر و عمل با دقت، به شما کمک خواهد کرد تا پيشبينيهاي بهتري از پيامدهاي تصميمتان داشته باشيد. در اين زمينه بررسي کنيد که به چه منابعي براي به عمل درآوردن هر يک از گزينهها نياز داريد؛ چه ميزان زمان، هزينه، نيرو، مهارت، دانش و يا ساير منابع مورد نياز است؛ از چه موانعي بايد بگذريد؛ و کدام گزينه بيشتر با اهداف و ارزشهاي شما هماهنگ است. در همان کاغذ، پس از يادداشت مرحلهي دوم، ميتوان مرحلهي سوم را به شکل زير انجام داد:
پيامدهاي هر انتخاب مثبت منفي
انتخاب ١
انتخاب ٢
انتخاب ٣
٤. اجراي تصميم اتخاذ شده:تصميمگيري با انتخاب بهترين گزينه تمام نميشود، بلکه بايد اين انتخاب را اجرا کنيد. بايد تمام مسئوليتها و پيامدهاي آن را بپذيريد و تا زماني که تغييرها و بهبودهاي پيشبيني شده رخ دهند، بر سر تصميم خود ايستادگي کنيد. در اين راه، توانايي و ارادهي خود را تقويت کرده و اجازه ندهيد مشکلاتي که بر سر راهتان قرار ميگيرند، شما را از مسير و هدف اصليتان منحرف سازند. از اين نترسيد که تصميمي بگيريد و پس از مدتي مجبور شويد در آن تجديد نظر کنيد. اين، بخشي طبيعي از فرايند تصميمگيري است؛ چون اغلب تصميمها در زماني گرفته ميشوند که هنوز اطلاعات کافي در دست نبوده و يا همهي منابع لازم براي عملي نمودن تصميم در اختيار فرد تصميمگيرنده نيست. بنابراين طبيعي است که برخي تصميمگيريها بهطور موقت صورت پذيرفته و پس از مهيا شدن شرايط تصميمگيري بهتر، در تصميم اوليه تجديدنظر يا اصلاحاتي صورت بگيرد. توجه کنيد که شما بهترين کار ممکن را با آنچه در دست داشتهايد، به انجام رساندهايد و از خودتان انتظار بيش از حد نداشته باشيد. براي يادداشت کردن اين مرحله، در کاغذ خود، بهصورت زير عمل کنيد:
تصميم نهايي من:
............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
دلايل من براي اين تصميم:
............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
٥. ارزيابي نتايج: پس از به اجرا درآوردن يک تصميم، بايد نتايج و پيامدهاي آن مورد ارزيابي قرار گيرد تا مشخص شود آيا اثربخش بوده است يا خير؛ حتي تصميمهاي عادي و روزمره نيز بايد بهصورت دورهاي ارزيابي شوند تا ببينيم آيا هنوز براي موقعيت فعلي مناسب هستند يا اينکه بايد مورد تجديدنظر واقع شوند. در صورتي که ارزيابي نتايج، حاکي از آن باشد که مشکل تا حد قابل قبولي برطرف شده و اهداف اوليه محقق شدهاند، فرايند تصميمگيري در اين موقعيت خاص به پايان ميرسد. در غير اين صورت بايد به اولويت بعدي گزينههايي که انتخاب کرده بوديد بازگرديد و آن را به آزمايش بگذاريد. اگر باز هم نتيجهبخش نبود، اين امکان وجود دارد که در مراحل قبلي مثل تعريف مشکل و... اشکالي وجود داشته باشد. در اين مواقع بايد فرايند تصميمگيري را از سر گرفته و بار ديگر مراحل را با دقت بيشتر تکرار کنيد. اگر باز هم نتوانستيد از عهدهي حل مشکلتان برآييد، ميتوانيد با افرادي که در اين زمينه تخصص دارند مشورت کرده و از آنها ياري بخواهيد. اما به خاطر داشته باشيد که اين افراد تنها ميتوانند در تعريف مشکل و معرفي گزينههاي بيشتر براي عمل، به شما کمک کنند. در نهايت خود شما هستيد که بايد تصميم بگيريد و اين تصميم را به اجرا درآوريد. تمرين اين مهارت در حضور افراد متخصص به شما کمک ميکند تا بتوانيد بر آن مسلط شده و آن را به ساير موقعيتهاي زندگيتان تعميم دهيد.